Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου είχε προγραμματισθεί να εξετάσει το κρίσιμο ζήτημα του τρόπου υπολογισμού και εκτοκισμού των δόσεων στα δάνεια που υπάγονται στον νόμο 3869/2010 σε συνέχεια σχετικής προσφυγής. Η υπόθεση αυτή αφορά την ερμηνεία του νόμου σχετικά με το αν οι τόκοι υπολογίζονται επί του συνολικού κεφαλαίου ή μόνο επί της δόσης που καθορίζει το Δικαστήριο, με βάση τα εισοδηματικά κριτήρια του οφειλέτη.
Με ευρεία πλειοψηφία, ο Άρειος Πάγος υιοθέτησε την εισήγηση του αντιπροέδρου Σωτήρη Πλαστήρα και έκρινε ότι οι τόκοι στα δάνεια όσων έχουν υπαχθεί στον νόμο Κατσέλη θα υπολογίζονται βάσει της μηνιαίας δόσης και όχι επί του συνολικού ποσού της οφειλής. Η επίσημη δημοσίευση της απόφασης αναμένεται το προσεχές διάστημα.
Η απόφαση αφορά περίπου 350.000 δανειολήπτες, μειώνοντας σημαντικά τις μηνιαίες δόσεις τους και καθιστώντας τα δάνεια σχεδόν άτοκα.
Στόχος του Ν. 3869/2010 η διασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου διαβίωσης
Ο νόμος 3869/2010 αποσκοπεί στην παροχή δεύτερης ευκαιρίας σε υπερχρεωμένα φυσικά πρόσωπα που αδυνατούν μόνιμα και αποδεδειγμένα να εξυπηρετήσουν τις οφειλές τους. Προβλέπει τη ρύθμιση και μερική απαλλαγή από χρέη, ληξιπρόθεσμα και μη, υπό την προϋπόθεση καταβολής ποσού που καθορίζεται από το Δικαστήριο, βάσει εισοδήματος, για διάστημα τεσσάρων ετών. Κατά τη διάρκεια της ρύθμισης διασφαλίζεται ένα ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης. Με την ολοκλήρωσή της ή μέσω εξώδικου συμβιβασμού, ο οφειλέτης απαλλάσσεται από το υπόλοιπο των χρεών του και αποκτά τη δυνατότητα νέου οικονομικού ξεκινήματος.
Το σύνολο των υποχρεώσεων που σήμερα υπάγονται στον 3869/2010 ανέρχεται περίπου €12-€13δισ. Παρότι υπάρχουν εκτιμήσεις και στοιχεία για τον αριθμό των δικαστικών υποθέσεων, δεν έχει έως σήμερα δημοσιευθεί από την Τράπεζα της Ελλάδος ή άλλη αρμόδια στατιστική αρχή κάποια επίσημη και αξιόπιστη χρονοσειρά που να αποτυπώνει ειδικά τον όγκο των μη εξυπηρετούμενων δανείων (NPLs) που υπάγονται στον συγκεκριμένο νόμο.
Η σημασία της απόφασης υπερβαίνει το στενό νομικό πλαίσιο, καθώς συνδέεται άμεσα με την αγορά ακινήτων.
Η δυνατότητα των υπερχρεωμένων νοικοκυριών να ρυθμίσουν τα δάνειά τους και να διατηρήσουν την κατοικία τους επηρεάζει άμεσα τη ζήτηση και την αξία ακινήτων στην Ελλάδα. Εκκρεμείς υποθέσεις υπό τον νόμο Κατσέλη είχαν δημιουργήσει αβεβαιότητα στην αγορά ακινήτων, ειδικά όσον αφορά τα ακίνητα που αποτελούν εξασφαλίσεις για στεγαστικά δάνεια, καθώς οι τράπεζες και οι επενδυτές αναγκάζονταν να προσεγγίζουν αυτές τις περιπτώσεις με επιφυλακτικότητα λόγω του ενδεχόμενου μειωμένης ρευστότητας ή χαμηλότερης αποτίμησης.
Μεταξύ άλλων η απόφαση του Αρείου Πάγου υπέρ των δανειοληπτών επιφέρει σταθερότητα, καθώς προσδιορίζει πλέον με σαφήνεια το ύψος των δόσεων και τον τρόπο εκτοκισμού. Ο κίνδυνος ανατροπής των ρυθμίσεων δυνητικά θα μειωθεί ενώ θα ενισχυθεί η εμπιστοσύνη των επενδυτών οδηγώντας σε μια ομαλή προσαρμογή της αγοράς ακινήτων στη χώρα, η οποία ούτως η άλλως δοκιμάζεται από τις σοβαρές δομικές προκλήσεις προσφοράς στεγαστικού αποθέματος.
Πιθανές οι επιπτώσεις στο πρόγραμμα τιτλοποιήσεων “ HAPS”
Η απόφαση έχει σημαντικές συνέπειες όχι μόνο για δανειολήπτες και τράπεζες, αλλά και για ευρύτερα χρηματοοικονομικά εργαλεία όπως το πρόγραμμα τιτλοποιήσεων “Ηρακλής” (HAPS, Hercules Asset Protection Scheme). Το πρόγραμμα “Ηρακλής”, που θεσπίστηκε για να επιτρέψει στις τράπεζες να απομακρύνουν μεγάλο όγκο μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων (NPEs) από τους ισολογισμούς τους μέσω κρατικών εγγυήσεων και τιτλοποιήσεων, έχει ήδη συμβάλει σε σημαντική μείωση των NPLs και στη βελτίωση της κεφαλαιακής επάρκειας των τραπεζών.
Σύμφωνα με ανάλυση του ΟΠΑ, από την εισαγωγή του Ηρακλής I τον Οκτώβριο του 2019, οι ελληνικές τράπεζες έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στη μείωση των μη εξυπηρετούμενων δανείων (NPLs), με τον δείκτη NPE να μειώνεται από 43% στο τέλος του 2019 σε 27% τον Μάρτιο του 2021. Η επέκταση του Ηρακλής II για επιπλέον 18 μήνες βασίστηκε στις μέχρι τότε επιτυχείς συνέπειες για τα τραπεζικά ιδρύματα, υποστηρίζοντας τιτλοποιήσεις συνολικής λογιστικής αξίας 31,3 δισ. ευρώ σε NPEs. Στο τέλος του 2021, ο δείκτης NPE είχε μειωθεί περαιτέρω στο 12,8%, επιβεβαιώνοντας τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί στον εκκαθαρισμό των ισολογισμών του ελληνικού τραπεζικού συστήματος (ΤτΕ, 2022).
Στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα, το συνολικό απόθεμα δανείων ανέρχεται σε 163,6 δισ. ευρώ (Ιούνιος 2025, Τράπεζα της Ελλάδος), ενώ ο όγκος των μη εξυπηρετούμενων δανείων (NPLs) έχει μειωθεί περίπου σε 5,8–6,0 δισ. ευρώ, σημειώνοντας το χαμηλότερο επίπεδο μετά την κρίση. Στο πλαίσιο του προγράμματος “Ηρακλής”, έχουν τιτλοποιηθεί NPLs συνολικού ύψους 40,7 δισ. ευρώ (Δεκέμβριος 2024), με τις αντίστοιχες κρατικές εγγυήσεις να κυμαίνονται μεταξύ 15,7 και 17,9 δισ. ευρώ (μέχρι τις αρχές του 2025), συμβάλλοντας στη διασφάλιση της σταθερότητας και της υγείας των ισολογισμών των τραπεζών.
Πόσα από αυτά τα €40,7δισ. τιτλοποιημένων απαιτήσεων υπάγονται στον Ν. 3869/2010
Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχουν επίσημα δημοσιευμένα στοιχεία που να αφορούν συγκεκριμένα τις μη εξυπηρετούμενες υποχρεώσεις που καλύπτονται από το Ν. 3869/2010 και έχουν ταυτόχρονα συμπεριληφθεί στις τιτλοποιημένες απαιτήσεις των προγραμμάτων HAPS.
Αν λάβουμε όμως υπόψη το γεγονός ότι,
- αυτή η κατηγορία δανείων που έχουν υπαχθεί στο νόμο υπόκειται σε ευνοϊκότερες συνθήκες αποπληρωμής,
- ο πιστωτικός κίνδυνος ενός χαρακτηρισμένου στο πλαίσιο του νόμου «υπερχρεωμένου νοικοκυριού» παραμένει συγκριτικά υψηλότερος σε σχέση με άλλες υγιείς τραπεζικές πιστώσεις στα χαρτοφυλάκια των τραπεζών,
- και ότι η τραπεζική διαχείριση ενεργείται με γνώμονα την βελτιστοποίηση του συμφέροντος των μετόχων του εκάστοτε τραπεζικού ιδρύματος
, είναι εύλογο να συναχθεί ότι οι οφειλές υπαγόμενες στον Ν. 3869/2010 περιλαμβάνονται, σε σημαντικό βαθμό —αν όχι στο σύνολό τους— στις απαιτήσεις που τιτλοποιήθηκαν στο πλαίσιο των HAPS.
Επομένως η σημερινή απόφαση του Αρείου Πάγου που περιορίζει τον τρόπο επιβολής τόκων μόνο στις μηνιαίες δόσεις αντί για το συνολικό ανεξόφλητο κεφάλαιο μπορεί να έχει δυνητικά σημαντικό αντίκτυπο στα έσοδα και να επηρεάσει αρνητικά τα σχέδια ανάκτησης απαιτήσεων εντός του “Ηρακλή”.
Δυνητικές επιπτώσεις και σε επενδυτικά χαρτοφυλάκια, ενίσχυση του κινδύνου για τις κρατικές εγγυήσεις και επιπτώσεις στη δευτερογενή αγορά ακινήτων, όπου τα μη εξυπηρετούμενα ενυπόθηκα ακίνητα αποτελούν σημαντικό μέρος της αξίας των χαρτοφυλακίων.
Αυτή η αλληλεπίδραση μεταξύ της νομικής ερμηνείας του νόμου Κατσέλη, της σταθερότητας του προγράμματος “Ηρακλής” και των δυναμικών της αγοράς ακινήτων καθιστά την απόφαση του Αρείου Πάγου κρίσιμη για την εφεξής κατεύθυνση της διαχείρισης των NPLs στην Ελλάδα, την εμπιστοσύνη των επενδυτών σε τιτλοποιήσεις, αλλά και την ευρύτερη δυναμική στην αγορά οικιστικών ακινήτων.