Σε διαβούλευση η νέα ΤΟΤΕΕ για αποκατάσταση μνημείων και διατηρητέων κτιρίων

Η διαβούλευση θα διαρκέσει έως τις 20 Οκτωβρίου 2026 και απευθύνεται στην επιστημονική κοινότητα, στους μελετητές, στους ερευνητές, στις αρμόδιες δημόσιες υπηρεσίες και σε κάθε ενδιαφερόμενο.

Η νέα οδηγία αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του εμβληματικού ερευνητικού έργου «Το Εύλογον», μέσα από τη συνεργασία του ΤΕΕ με διεπιστημονική ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ). Επιστημονικά υπεύθυνη είναι η Α΄ αντιπρόεδρος του ΤΕΕ, Αντωνία Μοροπούλου, ενώ στην αξιολόγηση συμμετείχε το εθνικό δίκτυο του έργου, με εκπροσώπους πολυτεχνικών σχολών, του ICOMOS, της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), επιστημονικών και εργοληπτικών συλλόγων και φορέων προστασίας.

Η ΤΟΤΕΕ αξιοποιεί την τεχνογνωσία που αναπτύχθηκε μέσα από την αποκατάσταση εμβληματικών μνημείων διεθνούς σημασίας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το έργο στον Πανάγιο Τάφο. Βασικό αντικείμενό της είναι τα ακίνητα μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς, με δυνατότητα επέκτασης της μεθοδολογίας στα διατηρητέα κτίρια και στις υποδομές του δομημένου περιβάλλοντος.

Στόχος είναι να διαμορφωθεί ένα ενιαίο επιστημονικό πλαίσιο που θα καλύπτει όλα τα στάδια ενός έργου αποκατάστασης, από την αρχική τεκμηρίωση και τη διαγνωστική ανάλυση έως την εκτέλεση των εργασιών και τη διαρκή συντήρηση.

Ο πρόεδρος του ΤΕΕ, Γιώργος Στασινός, υπογράμμισε τη σημασία της τυποποίησης μιας πρότυπης διεπιστημονικής μεθοδολογίας, η οποία, όπως ανέφερε, μπορεί να αποτελέσει οδηγό ανθεκτικότητας για το σύνολο των υποδομών του δομημένου περιβάλλοντος.

Όπως σημείωσε, η αειφόρος διατήρηση των μνημείων αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην εποχή της κλιματικής κρίσης και της ανάπτυξης νέων τεχνολογιών, καθώς συνδέεται με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και με ευρύτερες κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες.

Έξι στάδια για τον κύκλο ζωής των μνημείων

Κεντρικό στοιχείο της νέας οδηγίας είναι η τυποποίηση έξι διακριτών σταδίων, ώστε η προστασία των μνημείων να μην περιορίζεται στις εργασίες αποκατάστασης, αλλά να περιλαμβάνει και τη συστηματική παρακολούθηση της κατάστασής τους σε βάθος χρόνου.

Το προτεινόμενο πλαίσιο περιλαμβάνει:

1. Προκαταρκτική μελέτη σκοπιμότητας, με αρχικό προσδιορισμό του πλαισίου, συγκέντρωση του ιστορικού φακέλου και αξιολόγηση της εφικτότητας.
2. Τεκμηρίωση και διαγνωστική ανάλυση, με γεωμετρική, ιστορική, αρχιτεκτονική και δομοστατική αποτύπωση, καθώς και αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης.
3. Στρατηγική και πρόταση αποκατάστασης, με εκπόνηση προμελέτης, οριστικής μελέτης και μελέτης εφαρμογής, βάσει των αρχών της συμβατότητας, της ελάχιστης επέμβασης και της αναστρεψιμότητας.
4. Σύστημα διασφάλισης ποιότητας, με εφαρμογή πρωτοκόλλων ελέγχου σε όλες τις φάσεις του έργου.
5. Εκτέλεση και αποτίμηση των επεμβάσεων, με επιτόπια επίβλεψη και επιστημονική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των εργασιών.
6. Παρακολούθηση, συντήρηση και διαχείριση κινδύνων, μέσω ενός διαρκώς ενημερωμένου ψηφιακού φακέλου του μνημείου.

Η προσέγγιση αποσκοπεί στη διασφάλιση της επιστημονικής τεκμηρίωσης σε κάθε στάδιο, αλλά και στη δημιουργία ενός συστήματος που θα επιτρέπει την έγκαιρη αναγνώριση φθορών και την πρόληψη μελλοντικών προβλημάτων.

Ψηφιακά δίδυμα, τεχνητή νοημοσύνη και μη καταστρεπτικοί έλεγχοι

Η νέα ΤΟΤΕΕ ενσωματώνει σύγχρονες τεχνολογίες για τη διάγνωση, την παρακολούθηση και την προστασία των ιστορικών κατασκευών, με ιδιαίτερη έμφαση στους μη καταστρεπτικούς ελέγχους.

Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η αξιοποίηση εργαλείων όπως οι υπέρηχοι, η υπέρυθρη θερμογραφία, το γεωραντάρ, η φορητή ψηφιακή μικροσκοπία, η κρουσιμετρία και οι σωλήνες Karsten, για τη διερεύνηση της κατάστασης των υλικών και τον εντοπισμό προβλημάτων, όπως οι φθορές και η υγρασία, χωρίς να απαιτείται καταστροφική επέμβαση.

Παράλληλα, προβλέπεται η χρήση της τεχνολογίας Heritage Building Information Modeling (HBIM) για την τρισδιάστατη αποτύπωση και μοντελοποίηση των μνημείων, καθώς και η δημιουργία ψηφιακών διδύμων (Heritage Digital Twins). Τα ψηφιακά μοντέλα θα μπορούν να συνδέονται με αισθητήρες του Διαδικτύου των Πραγμάτων (IoT), επιτρέποντας τη συνεχή παρακολούθηση της συμπεριφοράς των κατασκευών.

Η αξιοποίηση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης προβλέπεται επίσης για την ανάλυση δεδομένων και την αναγνώριση ενδείξεων φθοράς. Την ίδια στιγμή, η οδηγία λαμβάνει υπόψη ζητήματα κυβερνοασφάλειας για την προστασία των δικτύων αισθητήρων και των ψηφιακών υποδομών παρακολούθησης.

Ο ψηφιακός φάκελος, που περιγράφεται ως «Living Repository», αποτελεί βασικό εργαλείο της προτεινόμενης μεθοδολογίας. Θα συγκεντρώνει δεδομένα από αισθητήρες, τακτικούς ελέγχους και παρεμβάσεις συντήρησης, με σκοπό να υποστηρίζει τη διαρκή αξιολόγηση της κατάστασης κάθε μνημείου.

Στο επίκεντρο η κλιματική και σεισμική ανθεκτικότητα

Η κλιματική αλλαγή, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και η περιβαλλοντική ρύπανση ασκούν αυξανόμενες πιέσεις στα ιστορικά υλικά και στις δομές των μνημείων. Για τον λόγο αυτό, η νέα οδηγία εντάσσει την ανθεκτικότητα στον σχεδιασμό των επεμβάσεων, προβλέποντας την αξιολόγηση των περιβαλλοντικών φορτίων και την εκτίμηση κινδύνων με βάση τόσο την τεχνική κατάσταση όσο και την ιστορική και πολιτιστική αξία κάθε μνημείου.

Η αξιολόγηση επικινδυνότητας προβλέπεται να υποστηρίζεται από γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (GIS), ώστε να διευκολύνεται η ιεράρχηση των αναγκών προστασίας και συντήρησης.

Στο πεδίο της σεισμικής ανθεκτικότητας, η μεθοδολογία συνδέεται με τον Κανονισμό Επεμβάσεων Τοιχοποιίας (ΚΑΔΕΤ), τον Κανονισμό Επεμβάσεων (ΚΑΝ.ΕΠΕ.), τις στάθμες επιτελεστικότητας και την αξιολόγηση της ιστορικής σεισμικότητας.

Παράλληλα, το σχέδιο λαμβάνει υπόψη το εθνικό θεσμικό πλαίσιο για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, συμπεριλαμβανομένου του νόμου 4858/2021, καθώς και διεθνείς διακηρύξεις των ICOMOS και UNESCO και ευρωπαϊκά πρότυπα για τη συντήρηση και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Υποχρεωτική διεπιστημονική συνεργασία

Η προτεινόμενη μεθοδολογία βασίζεται στη συνεργασία διαφορετικών επιστημονικών ειδικοτήτων, καθώς η αποκατάσταση μνημείων απαιτεί συνδυασμό ιστορικής, αρχιτεκτονικής, δομοστατικής και υλικοτεχνικής γνώσης.

Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η συνέργεια αρχιτεκτόνων, πολιτικών μηχανικών, αγρονόμων τοπογράφων και ειδικών γεωπληροφορικής, χημικών μηχανικών και μηχανικών υλικών, γεωλόγων, αρχαιολόγων και συντηρητών αρχαιοτήτων.

Με τη νέα ΤΟΤΕΕ, το ΤΕΕ επιδιώκει να δημιουργήσει ένα κοινό πλαίσιο επιστημονικής τεκμηρίωσης και εφαρμογής, το οποίο θα ενισχύσει τη μακροχρόνια προστασία των μνημείων και θα μπορεί να αξιοποιηθεί ευρύτερα σε διατηρητέα κτίρια και υποδομές.