Πώς ο διάδρομος από χώρος διέλευσης μετατρέπεται σε χώρο κατοίκησης.

Για μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής ιστορίας, ιδιαίτερα στις μεγάλες ευρωπαϊκές επαύλεις, η κίνηση μέσα στο σπίτι λειτουργούσε διαφορετικά. Τα δωμάτια οργανώνονταν ως ένα σύνολο χώρων που επικοινωνούσαν απευθείας μεταξύ τους.

Σύμφωνα με δημοσίευμα του designboom.com στις Ιταλικές επαύλεις, για παράδειγμα, οι ευθυγραμμισμένες πόρτες μπορούσαν να μετατρέψουν μια ακολουθία εσωτερικών χώρων σε μια συνεχή διαδρομή. Αυτό σήμαινε ότι η μετακίνηση μέσα στο σπίτι περνούσε αναγκαστικά από χώρους όπου άλλοι άνθρωποι μπορεί ήδη να κάθονταν, να έτρωγαν, να κοιμούνταν ή να υποδέχονταν επισκέπτες.

Ο αρχιτεκτονικός ιστορικός Robin Evans ανέδειξε τον διάδρομο ως ένδειξη μιας πολύ μεγαλύτερης αλλαγής στον σχεδιασμό της κατοικίας. Στο δοκίμιό του Figures, Doors and Passages του 1978, αναφέρεται στο σχέδιο του John Thorpe για το Beaufort House στο Chelsea, περίπου το 1597, ως ένα από τα πρώιμα καταγεγραμμένα αγγλικά παραδείγματα κατοικίας όπου ένας κεντρικός διάδρομος έδινε στα δωμάτια ανεξάρτητη πρόσβαση.

Ακόμη και η ίδια η λέξη υποδηλώνει την κίνηση. Το «corridor» προέρχεται από το ιταλικό corridore, που συνδέεται με το correre, δηλαδή «τρέχω».

Ένας στενός χώρος αφιερωμένος σχεδόν αποκλειστικά στη μετακίνηση φαίνεται σήμερα απολύτως αυτονόητος. Όμως τότε άλλαξε κάτι θεμελιώδες: το δωμάτιο απέκτησε τη δυνατότητα να προστατεύει την ιδιωτικότητά του.

Όταν η κίνηση βγήκε από τα δωμάτια

Από τη στιγμή που η κυκλοφορία μπορούσε να απομακρυνθεί από τους χώρους που χρησιμοποιούνταν για διαμονή, η κάτοψη άρχισε να διαχωρίζει διαφορετικές μορφές παρουσίας.

Ένα μέλος της οικογένειας μπορούσε να παραμένει στο σαλόνι, ενώ κάποιος άλλος διέσχιζε το κτίριο από έναν διάδρομο χωρίς να διακόψει τη δραστηριότητα του χώρου.

Κατά τον 19ο αιώνα, οι μεγάλες κατοικίες ανέπτυξαν ακόμη πιο σύνθετα συστήματα κυκλοφορίας. Πίσω σκάλες και βοηθητικοί διάδρομοι επέτρεπαν στο οικιακό προσωπικό να κινείται περιμετρικά των χώρων της οικογένειας. Η κάτοψη άρχισε έτσι να παράγει την ιδιωτικότητα.

Παρότι η κοινωνική και ταξική δομή που γέννησε αυτά τα σπίτια ήταν συγκεκριμένη, η χωρική λογική τους πέρασε σταδιακά και στις μεσαίες τάξεις και αργότερα στα διαμερίσματα. Οι βοηθητικοί χώροι συγκέντρωσαν επαναλαμβανόμενες εργασίες του νοικοκυριού, ενώ οι πίσω είσοδοι δημιούργησαν έναν διαφορετικό τρόπο εισόδου για ψώνια, προμήθειες και παραδόσεις.

Οι άνθρωποι που εκτελούσαν τις οικιακές εργασίες άλλαξαν. Σε πολλές κατοικίες, ο ίδιος ο ένοικος ανέλαβε εργασίες που κάποτε πραγματοποιούσε το προσωπικό. Η κάτοψη, όμως, διατήρησε πολλές από τις ίδιες συνήθειες.

Τι συμβαίνει όταν ο διάδρομος γίνεται το ίδιο το δωμάτιο;

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική έχει αρχίσει να αντιστρέφει αυτή τη λογική. Το House No. 11, γνωστό και ως Corridor House, των MOS Architects, που δημιουργήθηκε για την πρώτη Chicago Architecture Biennial το 2015, παίρνει τον διάδρομο και τον μετατρέπει από χώρο διέλευσης σε χώρο κατοίκησης.

Η εγκατάσταση αποτελείται από στενές μονάδες, βασισμένες περίπου στις διαστάσεις ενός συμβατικού διαδρόμου και ενός φύλλου κόντρα πλακέ. Σε μία από αυτές υπάρχει ένα κρεβάτι. Σε άλλη, ένα γραφείο.

Ο διάδρομος, που συνήθως αντιμετωπίζεται ως ουδέτερο κενό ανάμεσα σε δύο προορισμούς, γίνεται ο ίδιος ο προορισμός. Η ιδέα είναι σχεδόν παράδοξη: ένας χώρος που δημιουργήθηκε για να κάνει την κυκλοφορία πιο αποτελεσματική αποκτά ξαφνικά τη δική του ζωή.

Μια αντίστοιχη προσέγγιση ακολουθεί το Three Corridors House των Taku Sakaushi και OFDA στην Ιαπωνία. Ένας μακρύς κεντρικός διάδρομος διασχίζει τη μονοκατοικία, ενώ δύο στενότερες διαδρομές στη βόρεια και τη νότια πλευρά λειτουργούν ταυτόχρονα ως βεράντες.

Ανάμεσα σε αυτούς τους χώρους τοποθετούνται μπάνια και αποθηκευτικοί χώροι, ενώ εκεί εμφανίζονται ακόμη και σημεία για μελέτη.

Η κυκλοφορία μετατρέπεται έτσι σε οργανωτικό πλαίσιο ολόκληρου του εσωτερικού. Οι διάδρομοι είναι αρκετά φαρδείς και αρκετά ανοιχτοί ώστε να αποκτήσουν και άλλες χρήσεις.

Το έργο αναδεικνύει μια παράξενη αλήθεια για τον συμβατικό διάδρομο: ένας χώρος που σχεδιάστηκε για να αποτρέπει τις διακοπές μπορεί να γίνει ένας από τους πιο κοινωνικούς χώρους του σπιτιού, όταν η αρχιτεκτονική πάψει να τον αντιμετωπίζει ως χαμένο χώρο.

Όταν το laundry room βγαίνει από την «πίσω» πλευρά του σπιτιού

Μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της ανατροπής εμφανίζονται στους χώρους που συνδέονται με τη συντήρηση και τις καθημερινές εργασίες.

Στο House Within Three Gestures των Fala Atelier, στο Gondomar της Πορτογαλίας, το laundry room αποσπάται από τον κύριο όγκο της κατοικίας και ανεβαίνει σε έναν μικρό πύργο. Η επιλογή είναι ασυνήθιστη, αλλά αποκαλυπτική.

Το πλυσταριό συνήθως κρύβεται πίσω από μια πόρτα ή στριμώχνεται σε μια ντουλάπα. Εδώ, αντίθετα, γίνεται ένας από τους πιο έντονα λειτουργικούς χώρους της κατοικίας και επηρεάζει ακόμη και τη μορφή ολόκληρου του κτιρίου.