Η Κομισιόν αλλάζει τους κανόνες στην αγορά κατοικίας. Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Η τελευταία εξέλιξη ήρθε με την καταχώριση από την Κομισιόν της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών (European Citizens’ Initiative) «Right to Housing! Now and Forever», η οποία ζητά από την ΕΕ να προχωρήσει σε ένα πολύ πιο φιλόδοξο πλαίσιο παρεμβάσεων για προσιτή, βιώσιμη και δίκαιη κατοικία. Η πρωτοβουλία, που πλέον εισέρχεται στη φάση συλλογής υπογραφών για διάστημα έξι μηνών, προτείνει μεταξύ άλλων τη δημιουργία Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Στέγασης (EU Housing Agency), την υιοθέτηση ενός European Housing Act και τη θεσμική αναγνώριση της κατοικίας ως θεμελιώδους κοινωνικού δικαιώματος. 

Η καταχώριση της πρωτοβουλίας δεν σημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθετεί τις προτάσεις της. Ωστόσο αποτελεί σαφή ένδειξη ότι το ζήτημα της κατοικίας αποκτά πλέον κεντρική θέση στην ευρωπαϊκή πολιτική ατζέντα, σε συνέχεια και του European Affordable Housing Plan, που παρουσίασε πρόσφατα η Επιτροπή.

Τέσσερις άξονες παρέμβασης

Η πρόταση οργανώνεται γύρω από τέσσερις βασικούς πυλώνες: Αναγνώριση, Άμεση Ανταπόκριση, Ρύθμιση και Διαρθρωτική Μεταρρύθμιση. 

Στον πρώτο άξονα ζητείται η επίσημη αναγνώριση του Δικαιώματος στη Στέγη μέσω σύστασης του Συμβουλίου, η δημιουργία ενός European Pact on Housing και η σύνδεση κάθε ευρωπαϊκής χρηματοδότησης με κοινωνικά κριτήρια που θα προστατεύουν τους ενοικιαστές και θα περιορίζουν τη χρηματοοικονομικοποίηση της κατοικίας. 

Στον δεύτερο πυλώνα η στεγαστική κρίση αντιμετωπίζεται ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η πρωτοβουλία προτείνει την ενεργοποίηση ευρωπαϊκών μηχανισμών διαχείρισης κρίσεων, την αξιοποίηση υφιστάμενων κενών κτιρίων, την επιτάχυνση μετατροπών και ανακαινίσεων, καθώς και μέτρα προστασίας των ενοικιαστών από εξώσεις που συνδέονται με έργα ενεργειακής αναβάθμισης τα οποία χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκούς πόρους. 

Πιο αυστηρή εποπτεία της αγοράς

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρίτος άξονας, ο οποίος αφορά τη ρύθμιση της αγοράς κατοικίας.

Οι προτάσεις ξεπερνούν κατά πολύ τις βραχυχρόνιες μισθώσεις και αγγίζουν ζητήματα που μέχρι σήμερα θεωρούνταν εθνική αρμοδιότητα.

Μεταξύ άλλων προβλέπονται:

• δημιουργία European Housing Act,
• υποχρεωτικά μητρώα κενών κτιρίων,
• πανευρωπαϊκή καταγραφή της πραγματικής διαθεσιμότητας κατοικιών,
• αυστηρότερο πλαίσιο για τις πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης,
• περιορισμοί σε επενδυτικά προγράμματα τύπου Golden Visa,
• αντικίνητρα για τη διατήρηση κενών ακινήτων και για κερδοσκοπικές πρακτικές. 

Πρόκειται ουσιαστικά για την πρώτη τόσο ολοκληρωμένη προσπάθεια να τεθεί υπό κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιο ένα μέρος της αγοράς κατοικίας, με στόχο τον περιορισμό της επενδυτικής κερδοσκοπίας.

Ένα νέο ευρωπαϊκό ταμείο κατοικίας

Ο τέταρτος πυλώνας εστιάζει στις διαρθρωτικές αλλαγές.

Η πρόταση ζητά τη δημιουργία μόνιμου ευρωπαϊκού ταμείου για τη στέγαση, ύψους τουλάχιστον 220 δισ. ευρώ στο επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (2028-2034), καθώς και χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων ώστε οι δημόσιες επενδύσεις στην κατοικία να μην επιβαρύνουν τους εθνικούς δημοσιονομικούς στόχους με τον ίδιο τρόπο που συμβαίνει σήμερα. 

Παράλληλα προτείνεται η δημιουργία μιας EU Housing Agency, η οποία θα συλλέγει συγκρίσιμα στοιχεία για τα ενοίκια, το κόστος στέγασης, τις κενές κατοικίες και την κοινωνική κατοικία, θα αξιολογεί τη χρήση των ευρωπαϊκών πόρων και θα παρέχει τεχνική υποστήριξη στα κράτη-μέλη και στις τοπικές αρχές. 

Ανακαινίσεις αντί νέας δόμησης

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό στοιχείο της πρότασης είναι η έμφαση στην αξιοποίηση του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος.

Αντί να δίνεται αποκλειστικά βάρος στις νέες κατασκευές, προτείνεται να δημιουργηθούν ισχυρά φορολογικά και χρηματοδοτικά κίνητρα για μετατροπές και ανακαινίσεις υφιστάμενων κτιρίων, ακόμη και με πλήρη απαλλαγή από τον ΦΠΑ για βιώσιμες εργασίες ανακαίνισης, όπου αυτό επιτρέπεται από το ευρωπαϊκό δίκαιο. Παράλληλα, ζητείται η ενσωμάτωση κοινωνικών κριτηρίων στην εφαρμογή της Οδηγίας για την Ενεργειακή Απόδοση των Κτιρίων, ώστε οι ενεργειακές αναβαθμίσεις να μη συνοδεύονται από εκτοπισμό των υφιστάμενων ενοικιαστών. 

Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου οι τιμές αγοράς και τα ενοίκια έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια λόγω του περιορισμένου αποθέματος, της τουριστικής ζήτησης και της έντονης επενδυτικής δραστηριότητας, οι ευρωπαϊκές αυτές πρωτοβουλίες αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Παρότι αρκετές από τις προτάσεις θεωρούνται ιδιαίτερα φιλόδοξες και ενδέχεται να συναντήσουν αντιδράσεις από κράτη-μέλη που επιθυμούν να διατηρήσουν τον πλήρη έλεγχο της στεγαστικής πολιτικής, η κατεύθυνση είναι σαφής: η κατοικία παύει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ζήτημα εθνικής πολιτικής και εξελίσσεται σε ευρωπαϊκή προτεραιότητα.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δείχνει πλέον διατεθειμένη να αξιοποιήσει περισσότερα χρηματοδοτικά, κανονιστικά και θεσμικά εργαλεία, με στόχο όχι μόνο την αύξηση της προσφοράς κατοικιών αλλά και τη διαμόρφωση μιας αγοράς που θα συνδυάζει κοινωνική συνοχή, ενεργειακή μετάβαση και οικονομική βιωσιμότητα. Η καταχώριση της νέας Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών αποτελεί το πιο πρόσφατο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, ακόμη και αν η υλοποίηση των προτάσεών της απέχει ακόμη αρκετά από το να θεωρείται δεδομένη.